Szept fiołka – według Eleny Zajcewej

2026-03-22 Wyłączono Przez Aneta Rachwał-Adamczyk

O Elenie Zajcewej mówiono, że nie przechodziła obojętnie obok żadnego źdźbła trawy. Zatrzymywała się, pochylała, dotykała – jakby witała starego przyjaciela. Widziała w roślinach życie, pamięć i siłę, która nie narzuca się człowiekowi, lecz czeka, aż zostanie zauważona.

Jak mawiała:

„Roślina nie odda ci swojej mocy, jeśli podejdziesz do niej w pośpiechu. Ona nie lubi hałasu ani niecierpliwości. Uczy pokory. Kiedy uklękniesz przy niej spokojnie, kiedy pozwolisz sobie poczuć jej zapach i zobaczyć jej kształt naprawdę – wtedy zaczyna się prawdziwa rozmowa. I nagle rozumiesz, że to nie ty wybierasz zioło. To ono wybiera ciebie. Bo każda roślina niesie odpowiedź, ale tylko dla tych, którzy potrafią słuchać.”

Wśród tych cichych nauczycieli natury szczególne miejsce zajmuje fiołek wonny – niepozorny, skromny, często pomijany. A jednak od bardzo dawnych czasów był ceniony zarówno przez zielarzy, jak i przez zwykłych ludzi.

Zbierany wczesną wiosną, gdy ziemia dopiero budzi się do życia, niósł ze sobą świeżość, łagodność i ukojenie.

Wierzono, że wspiera nie tylko ciało, ale też uspokaja myśli, przynosi ukojenie sercu i pomaga odzyskać wewnętrzną równowagę.

To właśnie dlatego przez wieki znajdował swoje miejsce w domowych naparach, syropach i prostych przygotowaniach – tworzonych z uważnością i szacunkiem. Bo, jak uczyła Elena, największa siła roślin nie tkwi w ich złożoności, lecz w prostocie i relacji, jaką człowiek z nimi buduje.

1. Na kaszel suchy i gardło

Zastosowanie:
Dawniej napar ten podawano przy kaszlu suchym, drapiącym, gdy gardło było wysuszone, a głos słaby i chropowaty. Uważano, że fiołek zmiękcza to, co szorstkie, łagodzi to, co rozdrażnione, i pomaga piersi odzyskać spokój. Prawoślaz zaś „oblekał gardło”, chroniąc je przed dalszym podrażnieniem. Napój ten dawano także po przemoknięciu, długim mówieniu, śpiewie i przy pierwszych oznakach przeziębienia.

Skład na dzień:

liść fiołka suszony – 8 g

kwiat fiołka suszony – 4 g

korzeń prawoślazu – 8 g

woda – 500 ml

Przygotowanie:
Zioła lekko rozetrzeć w dłoniach. Zalać ciepłą wodą i ogrzewać powoli, nie dopuszczając do gwałtownego wrzenia. Gdy napar stanie się gorący, odstawić pod przykryciem na 15–20 minut, a następnie przecedzić.

Dawkowanie:
Pić po 1 kubku 2–3 razy dziennie, powoli, małymi łykami.

Przeciwwskazania:
Nadwrażliwość na rośliny śluzowe. Przy nasilających się objawach należy przerwać stosowanie.

2. Syrop fiołkowy z miodem

Zastosowanie:
Syrop ten podawano przy kaszlu, chrypce i osłabieniu po chorobie. Szczególnie ceniono go dla dzieci starszych i osób słabych. Fiołek miał łagodzić, a miód wzmacniać i „nosić” jego działanie głębiej w ciało. Uważano go za środek delikatny, przynoszący ukojenie i spokój.

Skład:

świeże kwiaty fiołka – 60 g

woda – 300 ml

miód – 220 g

Przygotowanie:
Kwiaty zalać gorącą wodą i pozostawić na noc. Rano przecedzić, dodać miód i ogrzewać powoli, aż całość się połączy.

Dawkowanie:
Dorośli: 1 łyżka 2–4 razy dziennie
Dzieci: 1 łyżeczka

Przeciwwskazania:
Uczulenie na miód, ostrożność przy chorobach związanych z cukrem.

3. Korzeń fiołka na pierś

Zastosowanie:
Korzeń fiołka stosowano, gdy w piersi zalegała ciężka wydzielina, a oddech był utrudniony. Uważano go za część rośliny silniejszą, „poruszającą to, co stoi”. Sięgano po niego ostrożnie, zwłaszcza u osób silniejszych, gdy łagodniejsze środki nie wystarczały.

Skład:

korzeń fiołka – 5 g

woda – 300 ml

Przygotowanie:
Korzeń zalać zimną wodą, odstawić na pół godziny, następnie gotować powoli przez 10–15 minut. Odstawić na 10 minut i przecedzić.

Dawkowanie:
Po 50–75 ml 1–2 razy dziennie, krótko (2–4 dni).

Przeciwwskazania:
Nie dla dzieci, kobiet w ciąży, osób z wrażliwym żołądkiem. Może działać drażniąco.

4. Wino fiołkowe wzmacniające

Zastosowanie:
Stosowane przy osłabieniu, wychudzeniu, smutku po chorobie. Uważano, że fiołek „rozwesela serce”, a miód wzmacnia ciało. Wino to miało przywracać siły i chęć do życia.

Skład:

kwiat fiołka – 80 g

wino białe – 1 litr

miód – 60 g

Przygotowanie:
Zalać kwiaty winem, odstawić na 7–10 dni. Przecedzić, dodać miód i dokładnie wymieszać.

Dawkowanie:
Po 30–50 ml raz dziennie

Przeciwwskazania:
Alkohol, choroby wątroby, ciąża.

5. Maść fiołkowa na skórę

Zastosowanie:
Maść stosowano na skórę szorstką, pękającą, podrażnioną przez wiatr i chłód. Fiołek miał „ściągać ogień” i przywracać skórze miękkość. Używano jej przy drobnych wysypkach, przesuszeniach i spierzchnięciach.

Skład:

świeże liście fiołka – 30 g

smalec wieprzowy – 120 g

Przygotowanie:
Liście drobno posiekać. Smalec rozpuścić, dodać liście i ogrzewać bardzo powoli przez 20–30 minut. Odstawić na kilka godzin, ponownie podgrzać i przecedzić.

Dawkowanie:
Smarować 2–3 razy dziennie

Przeciwwskazania:
Nie stosować na rany otwarte i zakażone.

6. Na nerwy i niepokój

Zastosowanie:
Napar ten dawano ludziom niespokojnym, rozdrażnionym, „zbyt pełnym myśli”. Uważano, że fiołek koi serce, a melisa uspokaja ducha. Podawano go wieczorem, gdy sen nie przychodził łatwo, a głowa była ciężka od trosk. W dawnym rozumieniu był to napój przywracający łagodność i wyciszenie.

Skład na dzień:

kwiat fiołka – 8 g

liść melisy – 10 g

woda – 400 ml

Przygotowanie:
Zioła zalać gorącą wodą, przykryć i pozostawić na 10–15 minut. Przecedzić.

Dawkowanie:
Pić 1–2 razy dziennie, szczególnie wieczorem.

Przeciwwskazania:
Przy bardzo niskim ciśnieniu stosować ostrożnie.

7. Na smutek i ciężkość serca

Zastosowanie:
W dawnych przekazach fiołek był rośliną „pocieszającą serce”. W połączeniu z lipą podawano go przy smutku, przygnębieniu i długotrwałym osłabieniu ducha. Napar ten miał łagodnie rozgrzewać i przywracać wewnętrzny spokój.

Skład:

kwiat fiołka – 8 g

kwiat lipy – 10 g

woda – 400 ml

Przygotowanie:
Zalać gorącą wodą i parzyć pod przykryciem przez 15 minut.

Dawkowanie:
Pić wieczorem lub w chwilach napięcia.

Przeciwwskazania:
Brak szczególnych, poza nadwrażliwością.

8. Nalewka z liści fiołka

Zastosowanie:
Nalewkę tę stosowano jako środek oczyszczający, szczególnie przy „zanieczyszczonej krwi”, wysypkach i zmianach skórnych. Uważano, że działa powoli, ale głęboko, wspierając organizm od środka.

Skład:

liść fiołka – 30 g

spirytus lub mocna okowita – 500 ml

Przygotowanie:
Zioło zalać alkoholem i odstawić w ciemnym miejscu na 14 dni, codziennie lekko wstrząsając. Następnie przecedzić.

Dawkowanie:
Po 15–20 kropli 2 razy dziennie w wodzie.

Przeciwwskazania:
Ciąża, choroby wątroby, unikać u dzieci.

9. Proszek z korzenia fiołka

Zastosowanie:
Stosowany przy słabym trawieniu i „ciężkości żołądka”. Dawniej wierzono, że pobudza wewnętrzne ruchy ciała i pomaga usuwać zalegające resztki.

Skład:

suszony korzeń fiołka – 100%

Przygotowanie:
Korzeń dobrze wysuszyć i utrzeć w moździerzu na drobny proszek.

Dawkowanie:
Szczypta (ok. 0,3 g) przed jedzeniem.

Przeciwwskazania:
Wrażliwy żołądek, dzieci, ciąża. Nie stosować długo.

10. Na skórę i przemywania

Zastosowanie:
Napar ten stosowano zewnętrznie do przemywania skóry przy wysypkach, zaczerwienieniach i drobnych zmianach. Fiołek i nagietek razem „łagodziły ogień skóry” i wspierały jej odnowę.

Skład:

liść fiołka – 10 g

kwiat nagietka – 10 g

woda – 500 ml

Przygotowanie:
Zalać gorącą wodą i parzyć 15–20 minut, następnie przecedzić.

Dawkowanie:
Stosować do przemywania 2–3 razy dziennie.

Przeciwwskazania:
Nie stosować na głębokie, zakażone rany.

11. Maść na rany i pęknięcia

Zastosowanie:
Maść tę stosowano na skórę popękaną, zniszczoną pracą, zimnem i wiatrem. Nakładano ją na drobne rany, zadrapania, miejsca przesuszone i bolesne. Wierzono, że fiołek łagodzi, a wosk i tłuszcz chronią skórę i pomagają jej się zamknąć i odbudować. Była to maść „domowa”, często przygotowywana na zapas przed zimą.

Skład:

liście fiołka – 25 g

smalec wieprzowy – 100 g

wosk pszczeli – 15 g

Przygotowanie:
Liście drobno posiekać. Smalec rozpuścić powoli, dodać liście i ogrzewać na małym ogniu przez 30 minut. Odstawić na kilka godzin. Następnie ponownie podgrzać, dodać wosk i mieszać aż się rozpuści. Przecedzić przez płótno i przelać do naczynia.

Dawkowanie:
Smarować 2–3 razy dziennie.

Przeciwwskazania:
Nie stosować na rany ropiejące i głębokie.

12. Na płuca i ciężki kaszel

Zastosowanie:
Napar ten podawano przy kaszlu głębokim, wilgotnym, gdy w piersi „coś zalegało” i trudno było odkrztusić. Fiołek działał łagodząco, a tymianek rozgrzewał i pomagał rozrzedzić wydzielinę. Uważano tę mieszankę za silniejszą niż zwykłe napary.

Skład:

liść fiołka – 10 g

kwiat fiołka – 5 g

tymianek – 8 g

woda – 500 ml

Przygotowanie:
Zioła zalać gorącą wodą i ogrzewać powoli przez 10–15 minut, nie dopuszczając do silnego wrzenia. Odstawić pod przykryciem.

Dawkowanie:
Pić 2–3 razy dziennie po kubku.

Przeciwwskazania:
Przy wysokiej gorączce stosować ostrożnie.

13. Syrop z liści fiołka

Zastosowanie:
Syrop ten stosowano przy kaszlu, ale także przy osłabieniu i suchości w gardle. Był mniej delikatny niż z kwiatów, ale działał głębiej. Podawano go także przy przewlekłym kaszlu.

Skład:

liście fiołka – 50 g

woda – 300 ml

miód – 200 g

Przygotowanie:
Liście zalać gorącą wodą, odstawić na 12 godzin, przecedzić, dodać miód i powoli ogrzewać.

Dawkowanie:
Po 1 łyżce 2–3 razy dziennie.

Przeciwwskazania:
Uczulenie na miód.

14. Na gorączkę i przeziębienie

Zastosowanie:
Napar ten dawano przy przeziębieniu i podwyższonej temperaturze ciała. Fiołek miał łagodzić, a kwiat czarnego bzu pomagać „wypocić chorobę”. Był to napój rozgrzewający, ale nie gwałtowny.

Skład:

kwiat fiołka – 8 g

kwiat czarnego bzu – 10 g

woda – 400 ml

Przygotowanie:
Zalać gorącą wodą, parzyć pod przykryciem 15 minut.

Dawkowanie:
Pić ciepłe 2–3 razy dziennie, najlepiej przed snem.

Przeciwwskazania:
Unikać przy odwodnieniu i bardzo wysokiej gorączce.

15. Wino uspokajające

Zastosowanie:
Stosowane przy napięciu nerwowym, bezsenności i wewnętrznym niepokoju. Fiołek w połączeniu z lawendą miał uspokajać, wyciszać i „łagodzić serce”. Podawano je wieczorem, w małej ilości.

Skład:

kwiat fiołka – 60 g

kwiat lawendy – 10 g

wino białe – 1 litr

miód – 50 g

Przygotowanie:
Zalać zioła winem i odstawić na 7–10 dni. Przecedzić, dodać miód i wymieszać.

Dawkowanie:
Po 30 ml wieczorem.

Przeciwwskazania:
Alkohol, ciąża, choroby wątroby.

16. Na oczy i zmęczenie wzroku

Zastosowanie:
Napar ten stosowano do przemywania oczu zmęczonych, piekących, zaczerwienionych od pracy, dymu lub wiatru. W dawnym rozumieniu fiołek „chłodził i uspokajał”, a rumianek oczyszczał i łagodził podrażnienie. Stosowano go także przy opuchniętych powiekach.

Skład:

kwiat fiołka – 8 g

kwiat rumianku – 8 g

woda – 300 ml

Przygotowanie:
Zioła zalać gorącą wodą, parzyć pod przykryciem 15 minut. Bardzo dokładnie przecedzić przez gęste płótno.

Dawkowanie:
Stosować do przemywania oczu lub okładów 2 razy dziennie.

Przeciwwskazania:
Zachować czystość. Nie stosować przy zakażeniach oczu wymagających leczenia.

17. Na oczyszczenie ciała

Zastosowanie:
Mieszankę tę podawano przy „zastanej krwi”, wysypkach i uczuciu ciężkości w ciele. Fiołek działał łagodnie oczyszczająco, a łopian wspierał usuwanie tego, co zbędne. Była to kuracja powolna, stosowana przez kilka dni.

Skład:

liść fiołka – 10 g

korzeń łopianu – 10 g

woda – 500 ml

Przygotowanie:
Zioła zalać zimną wodą, gotować powoli przez 15 minut, odstawić na 10 minut i przecedzić.

Dawkowanie:
Pić 1–2 razy dziennie po kubku.

Przeciwwskazania:
Osoby bardzo osłabione powinny stosować ostrożnie.

18. Nalewka na bóle i chłód w ciele

Zastosowanie:
Nalewkę tę stosowano przy bólu „od zimna”, sztywności i uczuciu wychłodzenia organizmu. Jałowiec miał rozgrzewać, a fiołek łagodzić napięcia. Był to środek stosowany oszczędnie.

Skład:

liść fiołka – 20 g

owoc jałowca – 15 g

spirytus lub okowita – 500 ml

Przygotowanie:
Zioła zalać alkoholem, odstawić na 14 dni, przecedzić.

Dawkowanie:
Po 15 kropli 1–2 razy dziennie lub wcierać w bolące miejsca.

Przeciwwskazania:
Choroby nerek, ciąża, dzieci.

19. Na serce i osłabienie

Zastosowanie:
Napar ten dawano przy osłabieniu, kołataniu serca i zmęczeniu. Głóg wzmacniał serce, a fiołek łagodził napięcie. Był to napój dla ludzi wyczerpanych, potrzebujących spokoju i siły.

Skład:

kwiat fiołka – 6 g

kwiat głogu – 10 g

woda – 400 ml

Przygotowanie:
Zalać gorącą wodą, parzyć 15 minut pod przykryciem.

Dawkowanie:
Pić 1–2 razy dziennie.

Przeciwwskazania:
Niskie ciśnienie – stosować ostrożnie.

20. Proszek wzmacniający

Zastosowanie:
Proszek ten stosowano przy osłabieniu, po chorobie i przy „braku krwi”. Dzika róża wzmacniała ciało, a fiołek działał łagodnie oczyszczająco i wspierająco.

Skład:

suszony liść fiołka – 20 g

suszone owoce dzikiej róży – 30 g

Przygotowanie:
Składniki dokładnie wysuszyć i utrzeć w moździerzu na drobny proszek.

Dawkowanie:
Po 1/2 łyżeczki dziennie, można popić wodą lub dodać do miodu.

Przeciwwskazania:
Wrażliwy żołądek – stosować po posiłku.

21. Korzeń fiołka na zastój w piersi

Zastosowanie:
Odwar ten stosowano, gdy w piersi zalegała ciężka, lepka wydzielina, a kaszel był głęboki i męczący. W dawnym rozumieniu korzeń „poruszał to, co stoi” i pomagał oczyścić drogi oddechowe. Był to środek silniejszy, używany krótko i z rozwagą.

Skład:

korzeń fiołka – 6 g

woda – 350 ml

Przygotowanie:
Korzeń zalać zimną wodą, odstawić na 30 minut, następnie gotować powoli przez 15 minut. Odstawić pod przykryciem na 10 minut i przecedzić.

Dawkowanie:
Po 50 ml 2 razy dziennie, nie dłużej niż kilka dni.

Przeciwwskazania:
Nie dla dzieci, kobiet w ciąży, osób z wrażliwym żołądkiem.

22. Olej fiołkowy na skórę i stany zapalne

Zastosowanie:
Olej ten stosowano na skórę podrażnioną, suchą, zaczerwienioną oraz przy drobnych stanach zapalnych. Uważano, że fiołek przeniesiony do oleju „wyciąga ogień ze skóry” i przywraca jej miękkość. Stosowano go także do delikatnego smarowania twarzy i dłoni.

Skład:

świeże liście i kwiaty fiołka – 40 g

olej tłoczony (np. lniany lub z nasion) – 200 ml

Przygotowanie:
Zioła lekko rozgnieść i umieścić w naczyniu. Zalać olejem tak, aby były całkowicie przykryte. Odstawić w ciepłym, jasnym miejscu na 10–14 dni, codziennie lekko poruszając naczyniem. Następnie przecedzić.

Dawkowanie:
Smarować skórę 1–2 razy dziennie.

Przeciwwskazania:
Nie stosować na rany zakażone.

23. Olej fiołkowy na bóle i napięcia

Zastosowanie:
Stosowany do nacierania ciała przy napięciu, bólu mięśni i uczuciu sztywności. Fiołek działał łagodząco, a sam masaż rozgrzewał ciało i przywracał swobodę ruchu.

Skład:

liść fiołka – 30 g

olej (np. lniany lub makowy) – 200 ml

Przygotowanie:
Zioła zalać olejem i ogrzewać bardzo powoli w kąpieli wodnej przez 2–3 godziny, nie dopuszczając do wrzenia. Następnie przecedzić.

Dawkowanie:
Wcierać w bolące miejsca 1–2 razy dziennie.

Przeciwwskazania:
Nie stosować na uszkodzoną skórę.

24. Odwar z korzenia i łopianu na oczyszczenie

Zastosowanie:
Mocniejszy odwar stosowany przy problemach skórnych, wysypkach i „zanieczyszczeniu ciała”. W dawnym rozumieniu miał oczyszczać od środka i wspierać skórę poprzez działanie wewnętrzne.

Skład:

korzeń fiołka – 4 g

korzeń łopianu – 8 g

woda – 500 ml

Przygotowanie:
Zalać zimną wodą, gotować powoli przez 15–20 minut, odstawić na 10 minut i przecedzić.

Dawkowanie:
Pić 1 raz dziennie po kubku, przez kilka dni.

Przeciwwskazania:
Osoby wrażliwe – stosować ostrożnie.

25. Maść z korzenia fiołka

Zastosowanie:
Rzadziej stosowana niż z liści, była uznawana za silniejszą. Nakładano ją na miejsca zgrubiałe, szorstkie, trudniej gojące się. Wierzono, że korzeń działa głębiej i pomaga przywrócić skórze równowagę.

Skład:

korzeń fiołka (rozdrobniony) – 20 g

smalec – 120 g

Przygotowanie:
Korzeń drobno rozdrobnić. Smalec rozpuścić i dodać korzeń. Ogrzewać bardzo powoli przez 30–40 minut, odstawić na kilka godzin, następnie ponownie podgrzać i przecedzić.

Dawkowanie:
Smarować 1–2 razy dziennie.

Przeciwwskazania:
Nie stosować na skórę wrażliwą lub uszkodzoną.

26. Wino z korzeniem fiołka

Zastosowanie:
Stosowane przy osłabieniu i „zimnie w ciele”, gdy brakowało sił i krążenie było słabe. Był to środek mocniejszy, używany w niewielkich ilościach.

Skład:

korzeń fiołka – 10 g

wino czerwone – 1 litr

miód – 50 g

Przygotowanie:
Korzeń zalać winem i odstawić na 7 dni. Przecedzić, dodać miód i wymieszać.

Dawkowanie:
Po 20–30 ml dziennie

Przeciwwskazania:
Ciąża, choroby wątroby, osoby wrażliwe.

To jednak tylko część tego, co przekazywano o fiołku wonnym. Dawnych przepisów było znacznie więcej — jedne prostsze, inne bardziej złożone, jedne do codziennego użytku, inne stosowane rzadziej, z większą ostrożnością. Wiedza ta nie była zamknięta w księgach, lecz żyła w pamięci, w doświadczeniu i w uważnym obcowaniu z naturą.

Elena Zajcewa należała do tych, którzy potrafili tę wiedzę nie tylko zachować, ale i rozumieć głębiej. Mówiono, że znała nie tylko zastosowania roślin, ale ich „charakter” — wiedziała, kiedy są łagodne, kiedy silniejsze, kiedy należy je łączyć, a kiedy pozostawić w prostocie.

Jej zielarska mądrość nie polegała na ilości przepisów, lecz na umiejętności słuchania roślin i dostrzegania tego, czego nie widać od razu.

Wśród receptur, o których nie sposób tu wspomnieć są także:

octy fiołkowe na skórę i włosy,

okłady z rozgniecionych liści na opuchlizny,

kąpiele fiołkowe dla ukojenia ciała,

mieszanki z bratkiem na oczyszczenie krwi,

napary z dodatkiem szałwii na gardło,

ziołowe dymy z suszonego fiołka stosowane przy chorobach piersi,

maceraty w oleju na długie leczenie skóry,

proste wywary z samego kwiatu na dziecięce dolegliwości.

To wszystko było częścią większej całości — wiedzy, która nie miała końca, bo była zakorzeniona w samej naturze.

Jak mawiała Elena:

„Nie ucz się tylko przepisów. Przepisy to ścieżki, ale nie droga. Jeśli będziesz znać tysiąc sposobów, a nie będziesz słuchać rośliny — pozostaniesz ślepy. Usiądź przy niej w ciszy, dotknij jej, powąchaj, poczekaj. Ona powie ci więcej niż jakakolwiek księga. Bo w każdej roślinie jest życie, a życie nie lubi pośpiechu.”

Tekst na podstawie wykładu Eleny Zajcewy nie stanowi porady medycznej