Liście chrzanu – zastosowanie dawniej i współcześnie

2026-07-29 Wyłączono Przez Aneta Rachwał-Adamczyk

Chrzan od dawna był rośliną wykorzystywaną w całości. Wykopywano jego korzenie, ale nie marnowano również dużych, aromatycznych liści. Służyły nie tylko do kiszenia ogórków i kapusty.

Wykładano nimi naczynia z żywnością, układano je pod pieczonym chlebem, dodawano do marynat, suszono na przyprawę, a młode liście spożywano podobnie jak inne wiosenne rośliny. Ich wyrazisty smak i zapach ceniono szczególnie w czasach, gdy trwałość żywności przedłużano prostymi, naturalnymi sposobami.

Liście chrzanu zajmowały również ważne miejsce w dawnym zielarstwie domowym. Przygotowywano z nich napary, nalewki, okłady, kąpiele i środki do nacierania. Stosowano je przy przeziębieniu, kaszlu, bólu gardła, dolegliwościach stawów, sztywności mięśni oraz uczuciu ciężkich i zmęczonych nóg. Świeże liście przykładano do bolących miejsc, natomiast suszone zachowywano na zimę. Wykorzystywano je także do pielęgnacji skóry i włosów.

Współcześnie najczęściej pamiętamy o korzeniu chrzanu, podczas gdy liście nadal bywają wyrzucane. Tymczasem można wykorzystać je zarówno w kuchni, jak i w domowych recepturach zielarskich. Nadają się do kiszenia, suszenia, przygotowania pesto, ziołowej soli czy aromatycznego masła. Można sporządzać z nich również napary, płukanki, kąpiele, maści, nalewki i okłady.

Powrót do wykorzystywania liści chrzanu nie jest odkrywaniem nowej rośliny, lecz przypomnieniem dawnej wiedzy. Nasi przodkowie dobrze wiedzieli, że wartość chrzanu nie kończy się na jego korzeniu. Liście były pełnoprawnym surowcem – łatwo dostępnym, prostym do zebrania i możliwym do wykorzystania przez większą część roku.

Liście chrzanu – dawne i współczesne przepisy

Receptury do stosowania wewnętrznego

1. Nalewka z liści chrzanu, miodu i cytryny

Zastosowanie: Tradycyjnie stosowana przy kaszlu, przeziębieniu, zapaleniu zatok, osłabieniu oraz dolegliwościach układu moczowo-płciowego.

Proporcje:

100 g młodych liści chrzanu,

500 g wódki 40%,

40 g świeżego soku z cytryny,

60 g płynnego miodu.

Przygotowanie: Liście umyć, osuszyć, pokroić i włożyć do szklanego słoika. Zalać wódką, szczelnie zamknąć i pozostawić w lodówce na 14 dni. Codziennie wstrząsnąć. Następnie przecedzić, dodać sok z cytryny oraz miód. Dokładnie wymieszać i przelać do ciemnej butelki.

Dawkowanie: 15 g nalewki rano, około 30 minut przed posiłkiem, oraz 15 g wieczorem przed snem. Dawna receptura przewiduje stosowanie przez 3 miesiące.

2. Nalewka z liści chrzanu na obrzęki

Zastosowanie: W dawnym zielarstwie stosowana przy zatrzymywaniu wody, obrzękach, uczuciu ciężkości oraz spowolnionej przemianie materii.

Proporcje:

100 g świeżych liści chrzanu,

500 g wódki 40%.

Przygotowanie: Drobno posiekane liście umieścić w słoiku, zalać wódką i szczelnie zamknąć. Pozostawić na 14 dni w ciemnym miejscu, codziennie wstrząsając. Przecedzić i przechowywać w butelce z ciemnego szkła.

Dawkowanie: 15 g nalewki 3 razy dziennie między posiłkami. Można rozcieńczyć niewielką ilością wody. Stosować przez 10 dni, następnie zrobić przerwę.

3. Nalewka na przeziębienie i kaszel

Zastosowanie: Tradycyjny środek stosowany w okresie przeziębień, przy kaszlu, zalegającej wydzielinie oraz osłabieniu.

Proporcje:

120 g świeżych liści chrzanu,

500 g wódki 40%,

30 g miodu – opcjonalnie.

Przygotowanie: Liście posiekać, umieścić w słoiku i zalać wódką. Pozostawić na 14 dni w ciemnym miejscu. Codziennie wstrząsnąć. Po przecedzeniu można dodać miód i dokładnie wymieszać.

Dawkowanie: 15 g nalewki 3 razy dziennie przed posiłkami przez 7 dni. Receptura przeznaczona wyłącznie dla osób dorosłych.

4. Miodowy macerat na kaszel

Zastosowanie: Przy suchym lub męczącym kaszlu, chrypce, drapaniu w gardle i osłabieniu w czasie przeziębienia.

Proporcje:

50 g młodych liści chrzanu,

200 g naturalnego miodu,

40 g soku z cytryny.

Przygotowanie: Liście bardzo drobno posiekać lub rozetrzeć w moździerzu. Wymieszać z miodem i sokiem z cytryny. Przełożyć do słoiczka i pozostawić w lodówce na 12 godzin. Można przecedzić albo pozostawić razem z rozdrobnionymi liśćmi.

Dawkowanie: 5 g, czyli około 1 łyżeczki, 3 razy dziennie. Przechowywać w lodówce nie dłużej niż 3 dni.

5. Napar do płukania gardła

Zastosowanie: Przy bólu, drapaniu i suchości gardła, chrypce oraz podrażnieniu jamy ustnej.

Proporcje:

20 g świeżych lub 5 g suszonych liści chrzanu,

250 g wody.

Przygotowanie: Liście rozdrobnić, zalać wrzącą wodą i pozostawić pod przykryciem na 20 minut. Przecedzić i ostudzić do przyjemnej temperatury.

Dawkowanie: Do jednego płukania wykorzystać około 50 g naparu. Płukać gardło 3–4 razy dziennie. Naparu nie połykać.

6. Oksymel z liści chrzanu

Zastosowanie: Tradycyjnie stosowany przy osłabieniu, przeziębieniu, zalegającej wydzielinie, spowolnionym trawieniu i braku apetytu.

Proporcje:

80 g młodych liści chrzanu,

250 g naturalnego octu jabłkowego,

250 g płynnego miodu.

Przygotowanie: Liście umyć, osuszyć i drobno posiekać. Umieścić w słoiku, zalać octem i pozostawić na 14 dni w ciemnym miejscu. Codziennie wstrząsnąć. Następnie przecedzić i wymieszać z miodem.

Dawkowanie: 10 g oksymelu rozpuścić w 100 g letniej wody. Pić raz lub dwa razy dziennie po posiłku.

7. Miód z suszonymi liśćmi chrzanu

Zastosowanie: Przy osłabieniu, kaszlu, chrypce, uczuciu wychłodzenia i w okresie częstych przeziębień.

Proporcje:

10 g wysuszonych i sproszkowanych liści,

200 g płynnego miodu,

20 g soku z cytryny.

Przygotowanie: Proszek z liści dokładnie wymieszać z miodem i sokiem z cytryny. Przełożyć do słoiczka i pozostawić na 24 godziny.

Dawkowanie: Przyjmować 5 g mieszanki 2 razy dziennie po posiłku. Przechowywać w lodówce do 7 dni.

8. Rozcieńczony sok ze świeżych liści

Zastosowanie: Dawniej stosowany dla pobudzenia apetytu, wsparcia trawienia i oczyszczania organizmu z nagromadzonych produktów przemiany materii.

Proporcje na jedną porcję:

5 g świeżo wyciśniętego soku z liści,

100 g przegotowanej wody,

10 g miodu.

Przygotowanie: Świeże liście przepuścić przez wyciskarkę lub rozdrobnić i odcisnąć przez gazę. Odmierzyć 5 g soku, połączyć z wodą oraz miodem.

Dawkowanie: Pić jedną porcję raz dziennie po głównym posiłku. Stosować przez 7 dni.

9. Łagodny napar wspomagający trawienie

Zastosowanie: Przy uczuciu ciężkości po posiłku, wzdęciach, spowolnionym trawieniu i braku apetytu.

Proporcje:

10 g świeżych lub 2 g suszonych liści chrzanu,

250 g wody.

Przygotowanie: Rozdrobnione liście zalać gorącą, lecz niegwałtownie wrzącą wodą. Przykryć i pozostawić na 10 minut. Przecedzić.

Dawkowanie: Pić 100 g ciepłego naparu po cięższym posiłku, nie częściej niż 2 razy dziennie.

10. Napar z liści chrzanu, tymianku i babki

Zastosowanie: Przy mokrym kaszlu, zalegającej wydzielinie, chrypce oraz podrażnieniu dróg oddechowych.

Proporcje:

2 g suszonych liści chrzanu,

3 g tymianku,

3 g liści babki lancetowatej,

500 g wody,

10 g miodu na jedną porcję.

Przygotowanie: Zioła wymieszać, zalać wrzącą wodą i pozostawić pod przykryciem na 15 minut. Przecedzić. Miód dodawać dopiero do ciepłego naparu.

Dawkowanie: Pić po 150 g naparu 2–3 razy dziennie.

11. Napar rozgrzewający z lipą i maliną

Zastosowanie: Przy wychłodzeniu, pierwszych objawach przeziębienia, dreszczach i ogólnym osłabieniu.

Proporcje:

2 g suszonych liści chrzanu,

8 g kwiatu lipy,

8 g suszonych owoców lub liści maliny,

500 g wody,

10 g miodu.

Przygotowanie: Wszystkie zioła zalać wrzącą wodą i parzyć pod przykryciem przez 20 minut. Przecedzić i po lekkim ostudzeniu dodać miód.

Dawkowanie: Pić 200 g ciepłego naparu wieczorem. W razie potrzeby drugą porcję można wypić po kilku godzinach.

12. Napar z pokrzywą i liściem brzozy

Zastosowanie: Tradycyjna mieszanka stosowana przy zatrzymywaniu wody, obrzękach, uczuciu ciężkości oraz w kuracjach oczyszczających.

Proporcje:

2 g suszonych liści chrzanu,

5 g liści pokrzywy,

5 g liści brzozy,

500 g wody.

Przygotowanie: Zioła wymieszać i zalać wrzącą wodą. Pozostawić pod przykryciem na 15 minut, następnie przecedzić.

Dawkowanie: Pić po 150 g naparu 2 razy dziennie między posiłkami. Stosować przez 7 dni, następnie zrobić przerwę.

13. Proszek z suszonych liści

Zastosowanie: Jako dawny środek pobudzający apetyt i trawienie, a także jako uzupełnienie zimowych potraw.

Proporcje:

50 g dokładnie wysuszonych liści chrzanu.

Przygotowanie: Suche liście zmielić w młynku na drobny proszek. Przesiać i przechowywać w szczelnie zamkniętym słoiku, z dala od wilgoci i światła.

Dawkowanie: Przyjmować 0,5–1 g proszku raz dziennie razem z posiłkiem. Można dodać go do zupy, sosu, twarogu lub masła. Stosować przez 10 dni.

14. Wino z liści chrzanu

Zastosowanie: Dawna receptura na osłabienie, brak apetytu, wychłodzenie oraz spowolnione trawienie.

Proporcje:

50 g młodych liści chrzanu,

500 g wytrawnego białego wina,

30 g miodu.

Przygotowanie: Liście posiekać, włożyć do słoika i zalać winem. Pozostawić na 7 dni w chłodnym, ciemnym miejscu. Codziennie wstrząsnąć. Przecedzić, dodać miód i dokładnie wymieszać.

Dawkowanie: 20 g wina raz dziennie po głównym posiłku. Stosować przez 14 dni. Receptura wyłącznie dla osób dorosłych.

15. Kiszone młode liście chrzanu

Zastosowanie: Jako dodatek do posiłków wspierający trawienie i wzbogacający zimową dietę. Kiszone liście można podawać podobnie jak kapustę lub inne kiszone warzywa.

Proporcje:

300 g młodych liści chrzanu,

600 g wody,

12 g soli kamiennej,

10 g czosnku,

10 g kopru.

Przygotowanie: Liście umyć, pokroić w paski i ciasno ułożyć w słoiku razem z czosnkiem i koprem. Sól rozpuścić w wodzie. Zalać liście tak, aby całkowicie znalazły się pod powierzchnią solanki. Pozostawić na 4–5 dni w temperaturze pokojowej, następnie przenieść do chłodnego miejsca.

Dawkowanie: Spożywać 20–30 g jako dodatek do jednego posiłku.

16. Zielony napój z liśćmi chrzanu

Zastosowanie: Współczesny sposób wykorzystania młodych liści przy osłabieniu, spowolnionym trawieniu i wiosennym braku energii.

Proporcje:

15 g młodych liści chrzanu,

150 g jabłka,

100 g ogórka,

200 g wody,

15 g soku z cytryny,

5 g miodu.

Przygotowanie: Wszystkie składniki dokładnie zmiksować. Napój przygotowywać bezpośrednio przed spożyciem.

Dawkowanie: Pić 150–200 g po posiłku, 2–3 razy w tygodniu.

17. Syrop z liści chrzanu i cebuli

Zastosowanie: Przy kaszlu, chrypce, zalegającej wydzielinie oraz pierwszych objawach przeziębienia.

Proporcje:

50 g młodych liści chrzanu,

150 g cebuli,

250 g miodu.

Przygotowanie: Liście i cebulę drobno posiekać. Układać warstwami w słoiku, każdą warstwę polewając miodem. Zamknąć i pozostawić na 12 godzin. Powstały syrop przecedzić.

Dawkowanie: Przyjmować po 5 g syropu 3 razy dziennie. Przechowywać w lodówce do 3 dni.

18. Napar z liści chrzanu i owoców dzikiej róży

Zastosowanie: Przy osłabieniu, przemęczeniu, spadku witalności oraz w okresie jesienno-zimowym.

Proporcje:

3 g suszonych liści chrzanu,

15 g rozdrobnionych owoców dzikiej róży,

500 g wody,

10 g miodu.

Przygotowanie: Owoce róży zalać wodą i gotować na małym ogniu przez 10 minut. Zdjąć z ognia, dodać liście chrzanu i pozostawić pod przykryciem na kolejnych 10 minut. Przecedzić. Do ciepłego naparu dodać miód.

Dawkowanie: Pić po 150 g 2 razy dziennie, najlepiej po posiłkach.

19. Mieszanka z liści chrzanu i żurawiny

Zastosowanie: Tradycyjnie stosowana dla wsparcia dróg moczowych, przy osłabieniu i w okresie zwiększonej podatności na infekcje.

Proporcje:

30 g młodych liści chrzanu,

150 g świeżej lub rozmrożonej żurawiny,

100 g miodu,

20 g soku z cytryny.

Przygotowanie: Liście drobno posiekać. Żurawinę rozgnieść lub zmiksować. Wszystkie składniki dokładnie wymieszać i przełożyć do słoiczka.

Dawkowanie: Spożywać po 10 g 2 razy dziennie po posiłku. Przechowywać w lodówce do 5 dni.

Zewnętrzne zastosowanie liści chrzanu – przepisy

1. Okład ze świeżego liścia na stawy

Zastosowanie: Świeże liście chrzanu wykorzystuje się do ogrzewania sztywnych, bolących i przeciążonych kolan, łokci, barków oraz innych stawów.

Proporcje:

100 g świeżych liści chrzanu,

500 g gorącej wody.

Przygotowanie: Liście umyć, zalać gorącą wodą na 2 minuty, wyjąć i lekko rozgnieść wałkiem. Dzięki temu zmiękną i łatwiej uwolnią zawarte w nich substancje.

Sposób użycia: Ciepłe liście przyłożyć wewnętrzną stroną do bolącego miejsca i przymocować bawełnianą tkaniną. Pierwszy okład pozostawić na 20 minut. Jeżeli skóra dobrze go znosi, kolejne można trzymać do godziny. Stosować raz dziennie.

2. Okład z suszonych liści na małe stawy

Zastosowanie: Tę postać okładu poleca się szczególnie na sztywne palce, dłonie, nadgarstki, łokcie i drobne stawy stóp.

Proporcje:

25 g suszonych liści chrzanu,

400 g wrzącej wody.

Przygotowanie: Liście zalać wodą i parzyć pod przykryciem przez 15 minut. Odcedzić, lekko ostudzić i rozłożyć na gazie.

Sposób użycia: Gazę z liśćmi przyłożyć do wybranego miejsca i zabezpieczyć opatrunkiem. Pozostawić na 30 minut. Okład można wykonywać 2–4 razy dziennie.

3. Mocny napar do okładów na plecy i kark

Zastosowanie: Mocny wyciąg wodny pomaga rozluźnić napięty kark, zmęczone mięśnie i przeciążone plecy.

Proporcje:

80 g świeżych lub 20 g suszonych liści,

800 g wody.

Przygotowanie: Liście zalać wodą, doprowadzić do wrzenia i gotować przez 5 minut. Odstawić na 15 minut i przecedzić.

Sposób użycia: W ciepłym naparze namoczyć bawełnianą tkaninę, lekko odcisnąć i położyć na plecach albo karku. Pozostawić na 20–30 minut. Stosować raz lub dwa razy dziennie.

4. Okład z liści chrzanu i glinki

Zastosowanie: Połączenie chrzanu z glinką przeznaczone jest do pielęgnacji przeciążonych stawów, napiętych mięśni, kolan i barków.

Proporcje:

20 g sproszkowanych liści chrzanu,

100 g glinki zielonej lub białej,

120 g ciepłej wody,

10 g oleju.

Przygotowanie: Glinkę wymieszać ze sproszkowanymi liśćmi. Stopniowo dodawać wodę i olej, aż powstanie gęsta pasta. Masę rozprowadzić na gazie.

Sposób użycia: Gazę z przygotowaną pastą przyłożyć do wybranego miejsca na 15–20 minut. Po zdjęciu okładu skórę dokładnie umyć. Stosować raz dziennie.

5. Ciepły okład na klatkę piersiową

Zastosowanie: Ciepłe kompresy przygotowywano w czasie kaszlu, zalegania wydzieliny i uczucia ciężkości w klatce piersiowej.

Proporcje:

30 g świeżych liści chrzanu,

5 g tymianku,

500 g wody.

Przygotowanie: Liście oraz tymianek zalać wodą, gotować przez 3 minuty i pozostawić pod przykryciem na kolejne 10 minut. Przecedzić.

Sposób użycia: W ciepłym naparze namoczyć tkaninę i dokładnie ją odcisnąć. Położyć na klatce piersiowej na 10–15 minut, omijając okolice serca. Stosować raz dziennie.

6. Ciepły kompres na okolice zatok

Zastosowanie: Delikatnie ogrzany napar wykorzystuje się przy uczuciu ucisku i zastoju w okolicy czoła, nosa oraz policzków.

Proporcje:

15 g świeżych liści chrzanu,

5 g rumianku,

300 g wody.

Przygotowanie: Liście i rumianek zalać gorącą wodą. Pozostawić pod przykryciem na 15 minut, a następnie przecedzić.

Sposób użycia: Małą bawełnianą ściereczkę namoczyć w ciepłym naparze, odcisnąć i położyć na czole lub policzkach. Trzymać przez 5–10 minut, raz lub dwa razy dziennie. Chronić oczy przed kontaktem z naparem.

7. Chłodny okład na ciężkie nogi

Zastosowanie: Chłodny wyciąg octowy przynosi ulgę nogom zmęczonym, przegrzanym, obrzękniętym i ciężkim po całym dniu.

Proporcje:

50 g świeżych liści chrzanu,

500 g wody,

50 g octu jabłkowego.

Przygotowanie: Liście zalać gorącą wodą, odstawić na 20 minut i przecedzić. Po całkowitym ostygnięciu dodać ocet.

Sposób użycia: W płynie namoczyć tkaninę i owinąć nią golenie. Nogi ułożyć nieco wyżej. Okład pozostawić na 15–20 minut i stosować raz dziennie.

8. Okład na pięty i podeszwy stóp

Zastosowanie: Sparzone liście służą do rozgrzewania zimnych stóp oraz łagodzenia zmęczenia, sztywności i bolesności pięt.

Proporcje:

40 g świeżych liści chrzanu,

300 g gorącej wody,

5 g oleju.

Przygotowanie: Liście sparzyć gorącą wodą, lekko rozgnieść i posmarować cienką warstwą oleju.

Sposób użycia: Przyłożyć do pięt lub podeszew stóp i założyć bawełniane skarpety. Pozostawić na 20–30 minut. Powtarzać raz dziennie przez 5–7 dni.

9. Suchy okład rozgrzewający z solą

Zastosowanie: Sucha mieszanina soli i liści sprawdza się do ogrzewania wychłodzonych dłoni, stóp, sztywnych stawów i napiętych mięśni.

Proporcje:

60 g suszonych liści chrzanu,

100 g grubej soli kamiennej.

Przygotowanie: Sól lekko ogrzać na suchej patelni, połączyć z pokruszonymi liśćmi i przesypać do płóciennego woreczka.

Sposób użycia: Ciepły, ale niegorący woreczek przykładać do wybranego miejsca na 15 minut. Zabieg wykonywać raz dziennie.

10. Nalewka do nacierania mięśni i stawów

Zastosowanie: Alkoholowy wyciąg przeznaczony jest do nacierania obolałych mięśni, sztywnych stawów, karku i pleców.

Proporcje:

100 g liści chrzanu,

500 g wódki 40%.

Przygotowanie: Liście rozdrobnić, przełożyć do słoika i zalać wódką. Pozostawić na 14 dni w ciemnym miejscu, codziennie wstrząsając. Następnie przecedzić.

Sposób użycia: Niewielką ilość nalewki, około 5–10 g, wcierać w wybrane miejsce. Po nacieraniu ciało można przykryć ciepłą tkaniną. Stosować raz lub dwa razy dziennie.

11. Nalewka z liśćmi chrzanu i jałowcem

Zastosowanie: Dodatek jałowca wzmacnia rozgrzewający charakter nacierki przeznaczonej na plecy, mięśnie i stawy.

Proporcje:

80 g liści chrzanu,

20 g rozgniecionych owoców jałowca,

500 g wódki 40%.

Przygotowanie: Liście i jałowiec umieścić w słoiku, zalać wódką i pozostawić na 14 dni. Codziennie wstrząsać. Po tym czasie przecedzić.

Sposób użycia: Około 5 g nalewki delikatnie wcierać w wybrane miejsce raz dziennie. Nie stosować na podrażnioną skórę.

12. Octowy macerat do nacierania

Zastosowanie: Macerat octowy wykorzystuje się do odświeżania ciężkich nóg, zmęczonych mięśni i nadmiernie pocących się stóp.

Proporcje:

80 g liści chrzanu,

500 g octu jabłkowego.

Przygotowanie: Posiekane liście zalać octem i pozostawić na 14 dni. Codziennie wstrząsać, a po zakończeniu maceracji przecedzić.

Sposób użycia: Wymieszać 10 g maceratu z 10 g wody. Powstałym płynem nacierać nogi lub stopy raz albo dwa razy dziennie.

13. Ocet z chrzanem, rozmarynem i lawendą

Zastosowanie: Rozmaryn i lawenda uzupełniają działanie liści chrzanu w preparacie przeznaczonym do zmęczonych nóg, stóp i mięśni.

Proporcje:

50 g liści chrzanu,

10 g rozmarynu,

10 g lawendy,

500 g octu jabłkowego.

Przygotowanie: Wszystkie rośliny umieścić w słoiku, zalać octem i pozostawić na 14 dni w ciemnym miejscu. Następnie przecedzić.

Sposób użycia: Połączyć 10 g octowego wyciągu z 20 g wody. Stosować do nacierania raz dziennie.

14. Olej z suszonych liści chrzanu

Zastosowanie: Olejowy wyciąg nadaje się do masażu karku, pleców, zmęczonych mięśni, stóp i sztywnych stawów.

Proporcje:

25 g całkowicie wysuszonych liści,

250 g oleju słonecznikowego lub oliwy.

Przygotowanie: Liście pokruszyć, zalać olejem i ogrzewać w kąpieli wodnej przez godzinę. Pozostawić na 24 godziny i przecedzić.

Sposób użycia: Do jednego masażu wykorzystać 5–10 g oleju. Wcierać spokojnymi ruchami raz dziennie.

15. Olej z liśćmi chrzanu i dziurawcem

Zastosowanie: Połączenie chrzanu z dziurawcem wykorzystywane jest do pielęgnacji przeciążonych mięśni, bolących pleców i sztywnych stawów.

Proporcje:

15 g suszonych liści chrzanu,

15 g suszonego dziurawca,

300 g oleju.

Przygotowanie: Zioła zalać olejem i ogrzewać w kąpieli wodnej przez godzinę. Pozostawić na 2 dni, przecedzić i przelać do butelki z ciemnego szkła.

Sposób użycia: Około 5 g oleju wcierać w wybrane miejsce raz dziennie. Posmarowanej skóry nie wystawiać bezpośrednio na słońce.

16. Maść z suszonych liści chrzanu

Zastosowanie: Tłusta maść dobrze nadaje się do masażu sztywnych stawów, obolałych mięśni, przeciążonych pleców oraz zimnych dłoni i stóp.

Proporcje:

25 g sproszkowanych liści chrzanu,

150 g smalcu gęsiego lub wieprzowego,

15 g wosku pszczelego.

Przygotowanie: Smalec podgrzać w kąpieli wodnej, dodać liście i ogrzewać przez 30 minut. Odstawić na noc. Następnego dnia ponownie podgrzać, przecedzić i dodać wosk. Wymieszać i przelać do słoiczka.

Sposób użycia: Około 2–3 g maści wcierać w wybrane miejsce raz lub dwa razy dziennie.

17. Balsam z żywicą sosnową

Zastosowanie: Żywiczny balsam przeznaczony jest do pielęgnacji kolan, pleców, stawów i mięśni zmęczonych pracą fizyczną.

Proporcje:

20 g sproszkowanych liści chrzanu,

150 g oleju,

20 g wosku pszczelego,

10 g oczyszczonej żywicy sosnowej.

Przygotowanie: Olej z liśćmi ogrzewać przez 30 minut w kąpieli wodnej. Przecedzić, dodać wosk oraz żywicę i mieszać do całkowitego rozpuszczenia. Przelać do słoiczka.

Sposób użycia: Około 2 g balsamu wmasować w wybrane miejsce raz dziennie.